منتقد بزرگ ايران در سدهء هشتم هجرى است كه در زاكان قزوين متولّد شده است . وى از خاندان زاكانيان است ، و زاكانيان تيره‌يى از عرب بنى خفاجه بودند كه به ايران مهاجرت كرده در قزوين ساكن شده بودند . از گفتهء حمد اللّه مستوفى ( كه بيشتر از يك جمله دربارهء عبيد نيست ) چندين نكته را استنباط كرده‌اند « 1 » . 1 . عبيد در آغاز كار جزو صدور و وزراء بوده است ، چه « صاحب معظّم » عنوانى است كه در تاريخ اسلام و ايران به وزراء و صدور و يا كسانى كه در رديف آنان بوده‌اند ، داده مىشده است . 2 . حمد اللّه مستوفى ، تاريخ گزيده را به سال 730 ه . ق . تأليف كرده است ، و اين نشان مىدهد كه در اين تاريخ عبيد شهرت بسزايى داشته است ، زيرا مستوفى كه هم‌ولايتى او يعنى قزوينى بوده از « اشعار خوب و رسايل بىنظير » خواجه عبيد اللّه زاكانى ياد مىكند « 2 » . 3 . همين عبارت ضمنا نشان مىدهد كه عبيد دست‌كم در دههء اوّل سدهء هشتم ( حدود سال 710 ه . ق . ) متولّد شده است . 4 . همين‌طور از عبارت مستوفى استنباط مىشود كه وضع زندگانى او در آغاز حيات به سبب انتساب به دودمان اصيل و متمكّنى خوب بوده ، ولى بعدها به سبب دگرگونيهاى روزگار و شايد به علّت اشتغال به علم و فنّ شاعرى و نويسندگى ، آن هم از نوع متعهّدانه و مخلصانه كه نتيجه‌يى جز محروميّت ببار نمىآورده ، به عسرت و تنگدستى افتاده ، و كارش چنان سخت شده كه در طلب جوانمردى مىبوده است تا او را « از غم قرض برهاند » « 3 » . عبيد ظاهرا در روزگار شيخ جمال الدّين ابو اسحق اينجو به شيراز رفته و او و وزيرش ركن الدّين عميد الملك را مدح گفته است . در اشعار او مدح سلطان اويس

--> ( 1 ) . تاريخ گزيده ، 805 ، چاپ امير كبير ، به اهتمام دكتر نوايى . ( 2 ) . « و از ايشان صاحب معظّم خواجه نظام الدّين عبيد اللّه اشعار خوب دارد و رسايل بىنظير » . ( 3 ) . . . . درستى نيافتم جايى * كه مرا وا رهاند از غمِ قرض ( كليّات ، 224 ، چاپ اقبال آشتيانى ) .